Voor de taalpuristen onder ons: nee, compassie is inderdaad geen werkwoord, het is een abstract zelfstandig naamwoord: iets dat je niet eens kunt beetpakken. Maar het woord compassie geeft door het toe te voegen aan werkwoorden deze een nieuwe betekenis. Met compassie je werk doen. Met compassie kijken naar je client. Met compassie de zorg voor een patient vormgeven.

Van Dale geeft voor het woord compassie het synoniem medelijden. Mee lijden met de ander. Dat laatste is weliswaar een werkwoord, en de ander kan zich daardoor begrepen voelen, maar schiet er vermoedelijk in de praktijk weinig mee op. In de zorg krijgt het woord compassie gelukkig steeds meer een actieve betekenis: meevoelen en handelen vanuit begrip voor de ander. Compassie helpt om de ander echt te zien: met zijn problemen én zijn mogelijkheden.

In discussies binnen de zorg en ook in de politiek lijkt compassie soms als het tegenovergestelde van het begrip ‘eigen kracht’ te worden beschouwd. Uitgaan van eigen kracht is dan het wenselijke: mensen zijn zelf in staat hun problemen op te lossen, we kunnen niet verwachten dat de overheid alles oplost, en het is nog gezonder en effectiever ook, als ze hun eigen problemen oplossen en zelf regie houden. Compassie is dan het andere uiterste: pemperen, meehuilen, overnemen, synoniemen die doen denken aan de verzorgingsstaat.

Het zou goed zijn als twee zulke prachtige begrippen, die symbool staan voor belangrijke veranderingen in zorg en welzijn, meer in samenhang gebruikt worden. Uitgaan van eigen kracht zonder begrip voor mensen die die kracht nog niet of niet meer hebben, zonder mededogen met mensen die in zwaar weer terechtgekomen zijn, leidt tot verharding en uitsluiting. Dan wordt uitgaan van de eigen kracht van mensen geen verbetering en verrijking, maar een verschraling en verlies van solidariteit.

Compassie als compas voor de veranderingen in zorg en welzijn: geen werkwoord maar wel een woord om mee aan het werk te blijven?

Op bol.com staat de volgende omschrijving:
‘Jeugdzorg genereert helaas juist vaak extra en overbodige “zorg” die meestal leidt tot kinderroof. De overheid ziet dat niet in en gaat juist steeds vaker over tot vergaande bemoeienis die steeds sneller aanleiding zullen zijn tot confrontatie van nietsvermoedende ouders met Jeugdzorg. Kleine aangelegenheden leiden tot een ondertoezichtstelling en dan veel te regelmatig tot een uithuisplaatsing en pleegouders. Ouders zijn al bij voorbaat bijna kansloos als ze het klappen van de zweep niet kennen.’

Uitgever SWP meldt het volgende over het boek:
‘Ouders gaan soms naar een Bureau Jeugdzorg omdat zij zelf vinden dat hun kind een probleem heeft. Soms belt iemand uit de omgeving met de afdeling AMK die elk Bureau Jeugdzorg heeft (Advies- en Meldpunt Kindermishandeling). Bureau Jeugdzorg neemt dan contact op met ouders. Je kunt het prima treffen op Bureau Jeugdzorg. Je kunt het ook slecht treffen op Bureau Jeugdzorg. Het is een gok. Deze gids zorgt ervoor dat ouders voorbereid naar de gesprekken kunnen gaan, weten wat zij beter wel en niet kunnen zeggen, op de hoogte zijn van de (bezwaar)procedures en hun rechten. Die kennis en materialen stellen ouders in staat inderdaad gebruik te maken van de opvoedingsondersteuning die Bureau Jeugdzorg kan bieden en ook goed door het traject heen te komen. Auteur Truus Barendse is secretaris van Stichting Kinderen-Ouders-Grootouders, een stichting die opkomt voor de belangen van ouders en kinderen die te maken krijgen met Bureau Jeugdzorg.’

Bij een bezoek aan Bureau Jeugdzorg Gelderland had ik mij al eens verbaasd over de handleiding die daar in het folderrek stond van Zorgbelang Gelderland. In deze handleiding wordt cliënten ook al uit de doeken gedaan hoe zij toch vooral niet op BJZ moeten vetrouwen maar zelf zorg moeten dragen voor de kwaliteit van de hulpverlening, door alles goed voor te bereiden, te controleren en te documenteren. Het is toch de omgekeerde wereld dat je naar BJZ gaat voor hulp en dan niet kunt vertrouwen op wat je daar overkomt.

Mijn eerste neiging toen ik over dit boek las was dan ook om de sector of de Bureaus Jeugdzorg te gaan verdedigen. Er werken ook goede mensen, met hart voor hun cliënten en passie voor hun werk. Er gaat ook veel goed. Er wordt daadwerkelijk geholpen. Het is ook geen eenvoudig werk. En het welbevinden van de clienten van de jeugdzorg is niet alleen de verantwoordelijkheid van de sector, maar toch vooral en allereerst ook die van ouders, familie, omgeving, onderwijs. En dat willen we in onze kritiek op BJZ nog wel eens vergeten.

Maar heeft het nog wel zin om te gaan verdedigen? Misschien is de imagoschade die de Bureaus Jeugdzorg in de loop van de jaren hebben opgelopen wel niet meer te herstellen. Is er door de sector te weinig gedaan aan het opbouwen van een positief imago? Ik denk het wel. Er is gereageerd op calamiteiten en negatieve publiciteit. En er is te weinig en te laat geprobeerd om een kijkje in de keuken te geven. En of dat nog kan nu er zelfs boeken geschreven worden in de trant van “hoe overleef ik Bureau Jeugdzorg”, is de vraag.

Een andere reactie op dit boek zou kunnen zijn om het weg te lachen, belachelijk te maken, de schrijfster in de hoek van gefrustreerde en onkundige ouders te plaatsen en over te gaan tot de orde van de dag. Maar dat is te makkelijk. Dat een vrijwillige gang naar Bureau Jeugdzorg voor veel ouders frustrerend is begint al bij de illusie dat je er hulpverlening vindt. In veel gevallen wordt de ondersteuning door BJZ beperkt tot indicatiestelling, en doe je wel je verhaal maar krijg je vervolgens hulp van andere instellingen in de jeugdzorg. Het had een hoop frustratie bij cliënten en ouders gescheeld als hierover helder gecommuniceerd was. Een tweede frustratie is snel opgedaan, als de indicatiestelling lang duurt, je op een wachtlijst komt, passende zorg niet voorhanden is, je hulpverlener steeds een ander is of de samenwerking tussen verschillende instellingen niet goed verloopt.

Januari 2010. Rouvoet laat in Zorg en Welzijn weten dat hij nu toch echt gaat doorpakken in de jeugdzorg. Nog deze maand zal hij komen met zijn plannen voor veranderingen in de sector. Zal hij rekening houden met het imagoprobleem van de sector en dit in zijn plannen mee laten wegen? Zal hij komen met een stelselwijziging? Wordt Bureau Jeugdzorg opgedoekt in zijn huidige vorm? Krijgen de gemeenten meer te zeggen? En, eigenlijk de belangrijkste vraag: gaan de plannen zorgen voor verbetering? Misschien is het verstandig als hij dit jungleboek leest. Want wil je werken aan verbetering van de kwaliteit in de jeugdzorg, dan zou dit boek wel eens een mooie handleiding kunnen bieden voor wat je dan moet veranderen. Ik heb het in ieder geval maar alvast besteld.